De duurzaamheidstoets is een methode die geplande of lopende projecten en acties toetst op hun duurzaamheidsgehalte. Zo kan je mogelijke problemen of ongewenste neveneffecten vooraf bijsturen.

In concreto bestaat de duurzaamheidstoets uit een vragenlijst. De verschillende vragen schatten het effect in op het milieu, het klimaat, de sociale cohesie en/of de lokale economie. Daarnaast geeft de set een indicatie van de mate waarin het project beantwoordt aan de algemene principes van duurzame ontwikkeling, zoals integratie, participatie en versterking van de lokale gemeenschap.

De duurzaamheidstoets is in de eerste plaats een reflectie-instrument. Namelijk een instrument dat de aanwezigen dwingt na te denken over de direct en de indirecte effecten en de gevolgen op korte en lange termijn. Het is een leerinstrument waarbij de betrokkenen hun projecten vanuit verschillende invalshoeken bekijken. Daarom kan ze ook een rol spelen op het vlak van visie en beleidsvorming. De duurzaamheidsspiegel mag dan ook niet verward worden met de milieubarometer of de stadmonitor, die uit een set van kwantitatieve indicatoren bestaan.

Het Steunpunt Lokale Agenda 21 ontwikkelde twee toetsen:

VOORBEELDEN van toepassingsmogelijkheden 

1. Een gemeente voert een betalend systeem in voor vuilniszakken.

Doelstelling: de fractie restafval per inwoner te verminderen. Uit een duurzaamheidstoets kan blijken dat naast de beoogde ecologische doelstelling, de maatregel ook economische en sociale kansen biedt maar er een risico is op mogelijke ongewenste neveneffecten.

Mogelijke Positieve effecten:
- de hoeveelheid restafval per inwoner daalt (ecologisch)
- mogelijke tewerkstellingskansen voor risicogroepen op de arbeidsmarkt. (sociaal)
- economische kansen door productie van vuilniszakken. (economisch)

Mogelijke Negatieve effecten:
- De zakken tasten de koopkracht van bepaalde zwakkere groepen in de samenleving aan. (sociaal)
- De verkoop van niet-officiële vuilniszakken daalt, wat ten koste gaat van omzet van de lokale middenstand. (economisch)
- De maatregel leidt tot meer sluikstorten of ander ontwijkgedrag. (ecologisch)

Mogelijke correcties:
- Via OCMW/sociale organisaties worden op jaarbasis een aantal vuilniszakken gratis of tegenverminderde prijs aangeboden aan OCMW-cliënteel op basis van de grootte van het gezin. 
- De verspreiding van de nieuwe vuilniszakken gebeurt via lokale handelszaken. 
- Strenger politietoezicht op sluikstorten- en stoken

2. De gemeente plant een nieuw industrieterrein

Het project wordt beoordeeld op factoren zoals: 

- De economische relevantie (beantwoordt het project aan een reële economische behoefte?),
- De duurzaamheid van het ruimtegebruik (brownfieldontwikkeling, efficiënt ruimtegebruik, impact op natuur- en natuurontwikkelingsgebied?), 
- De impact op de waterhuishouding, 
- Mogelijke overlast en vervuiling voor omwonenden,
- Effecten op de verkeerssituatie,
- Energieverbruik,
- Netto-effecten op werkgelegenheid (rekening houdend met verdringing, allocatie,…),
- Mogelijk verdringingseffecten voor lokale handel en industrie,
- Toepassing van veiligheidscriteria
- ...